Een Golem: op zoek naar bevrijding

Is het u ook wel eens overkomen dat angst voor een naderend onheil u overviel? En dat u geen uitweg kon vinden? U kunt zich dan wellicht verplaatsen in de angsten en waanzin die joden bij dreigende achtervolgingen en ook anderen in het verleden overviel en nog overvalt. De redding zou bij de joden, volgens overgeleverde mythen, kunnen komen van een zogenaamde Golem. Dit was een uit onbewerkte klei gevormde mensenfiguur, die alleen door een onbesproken rabbie gemaakt zou kunnen worden. Een 'Golem' zou de mensheid kunnen verlossen, maar ook veel kwaad kunnen doen. Eeuwenlang werden hierover verhalen verteld.
De muziektheaterproductie Een Golem, naar 'Der Goilem' van Lewick (1921), werd geschreven door Judith Herzberg en in 1998/'99 opgevoerd door Theater van het Oosten met medewerking van Leonard Frank (regie), Mira Rafalowicz (vertaling en dramaturgie) en Jeff Hamburg (muziek).

De speelruimte
Een Golem speelt in een kleine zaal. Het is een zogenaamde vlakke-vloervoorstelling. Er zijn dus ook geen gordijnen die het toneel afsluiten. De toeschouwer zit met zijn neus op het toneel en kan voordat de voorstelling begint, het decor bekijken. Dit stelt een hoog bouwwerk voor met links en rechts twee smalle delen en in het midden een dubbel zo breed front. Daardoor ontstond een halfrond gebouw. Ieder deel heeft een deur, met daarboven een open luik. De spelers kunnen om het gebouw en door de deuren lopen. En door de open gaten hun hoofd steken. Op de binnenplaats staat een vierkante tafel. Daarin zijn twee gascomforen die voor het broodbakken dienst doen. Links van de speelruimte zitten drie musici: een cellist, een accordeonist en een zangeres. Zij begeleiden en vertolken op gevoelige wijze onze indrukken.

Realistische en gedroomde rollen
De bakker en zijn gezin met de knechten zijn realistische personages. 's Nachts wordt er gebakken. De bakker moet dus overdag slapen. Dat kan hij niet. Hij wordt tenslotte bevangen door angst en hallucinaties. In het bijzonder voor pogroms. Jodenhaters zouden beweren dat er in de matses bloed van christenkinderen verwerkt werd. Dan schept de overspannen bakker, die zich rabbie voelt een Golem. De Golem en de rabbie zijn gedroomde personages. Zijn vrouw verschijnt in zijn geest als Tangoem, een bezetene, zijn dochter als Dvorele en verder de andere personages, onder wie een R.K. priester als Thaddeus, knechten en anderen als dienaar, leerling of bedelaar. De Golem van de bakker is in dit stuk een lange, lompe figuur. Hij houdt zijn armen stijf tegen zijn lichaam gedrukt en hij kan onzichtbaar worden. Hij leert een beetje praten, maar blijft een wonderlijk wezen dat iedereen verbaast ,zelfs afschrikt. 'Als hij eenmaal gewend is, dan kunnen we veel aan hem hebben', troost de rebbe Tangoem en Dvorele. De Golem reageert soms scherper dan een gewoon mens. Hij wil naar Toren 5, waar daklozen verblijven en dringt erop aan in het ondergrondse de priester Thaddeus onschadelijk te maken. Hij wil de jodenhaters ontmaskeren en zou, zoals in oude tijden geloofd werd, redding brengen voor alle onderdrukten. Maar de Golem van de bakker wordt tenslotte kwaadaardig. Hij wil Dvorele hebben en wordt onredelijk. Pas dan komt de bakker tot bezinning. Hij laat de Golem inslapen en keert terug naar zijn vrouw.

De rol van de toeschouwer
Tijdens de voorstelling van Een Golem kan de toeschouwer niet lekker lui en ontspannen in zijn stoel naar het theatergebeuren zitten kijken. Een Golem geeft immers niet een beeld of romantische impressie van de dagelijkse werkelijkheid. Volgens de auteur en regisseur zit er geen verwijzing in naar politieke feiten en situaties. U kunt de voorstelling het beste door de ogen van de bakker zien. De acteurs, musici, het decor en de wijze van spelen nemen ons immers mee naar de visioenen van de bakker. Door hem beleven we hoe fel en angstig zijn vrouw, Tangoem (een schitterende rol van Sacha Bulthuis) het leed van de achtervolgden uitschreeuwt.
De rebbe vraagt aan Tangoem: 'Komt er nooit een einde aan je rouw?' Tangoem antwoordt: 'Een eind? [...] Mijn zoon Jochanan zou nog in leven kunnen zijn [...]. Hoe kunnen jullie doven horen'. Tangoem overspant eeuwen in haar verdriet en rouw over haar zoontje. Nog altijd roept Tangoem de wereld aan en wij zien dit voor ons. In dit stuk beleven we de visioenen mee die de angst voor de werkelijkheid oproepen.

Herkenning
In Een Golem kunnen we geen realistische of politiek-actuele verschijning ervaren. Wel de angst die tot passiviteit, tot slapeloosheid, hallucinaties, tot passiviteit en zelfs waanzin kan leiden.
Een Golem is een indrukwekkende en schitterende muziektheatervoorstelling, waarin u zelf actief bezig moet zijn en die u daardoor niet gauw vergeet.
Van harte aanbevolen.

Els Wiertz-Boudewijn (Gendt), december 1998

 
_____
menu | dDH