Moeder Courage en haar kinderen

Het is half augustus 1998. Het toneelseizoen kondigt zich aan. Reeds in januari hadden grote en kleine gezelschappen hun plannen voor een nieuw repertoire opgesteld. Nu vallen deze door de brievenbus. Over nieuwe voorstellingen kan ik dus nog niet schrijven. Daarom nodig ik dit keer uit 'Moeder Courage en haar kinderen', dat Bertolt Brecht in 1939 schreef, in het zicht van 1998/1999 re bekijken.

Moeder Courage kreeg het etiket opgeplakt van anti-oorlogsstuk. Het zal blijken meer te zijn dan een protest tegen de oorlog. Daarmee past het in de stukken die aan Moeder Courage voor- en achterafgingen, zoals 'Angst en ellende in het Derde Rijk' (1935), 'De geweren van vrouw Carrar' (1937), Arturo Ui (1941) en andere. Brecht bracht naar voren dat economische motieven en machtsverhoudingen oorzaken zijn van politiek geweldgebruik. Gewone mensen zijn het slachtoffer. In plaats van berusting in 'oorlog zal er altijd zijn' en 'oorlog is een noodlot', pleit Brecht voor bewustwording en verzet.

Een parabel
MC draagt als ondertitel: 'Een kroniek uit de dertigjarige oorlog' (deze woedde van 1618-1648 in Polen, Moravië, Italië en Beieren). Brecht vermeldde feiten en jaartallen. Maar het ging hem niet om een historisch verhaal. Wel om te laten zien waardoor, waartoe en waarom oorlogen in alle tijden ontstaan zijn en hoe gewone mensen het gelag moesten betalen. MC is dus te zien als een 'parabel', een gelijkenis. Ook met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog, die in 1939 op het punt stond uit te breken.
De figuur van Moeder Courage:

• is allereerst het beeld van alle slachtoffers, die onder het geweld van de oorlog lijden
• is ook het beeld van de mens die van de oorlog leeft. Als marketentster trekt ze achter de legers aan. Zij verdient in oorlogstijd en is brodeloos in tijden van vrede
• geeft de moed niet op. Zij verliest haar drie kinderen, schikt zich in haar noodlot en verandert niets in haar situatie, gelijk velen met haar. Zij heeft nog niets geleerd
• is te zien als gelijkenis met mensen uit onze tijd. Met mensen over de gehele wereld
• een gelijkenis, een parabel van onze maatschappij met zijn foutieve economische verhouding en gewelddadigheid.

Naar inhoud en vorm: een kunstwerk.
Moeder Courage zou een droevige gebeurtenis zijn geweest als Brecht er niet een fantastisch mooie voorstelling voor ontworpen had. De twaalf scênes die de geschiedenis van Courage van 1624 - 1636 vertellen, brengen 'gewone' mensen op het toneel. Het is een bont gezelschap, katholieken, protestanten van allerlei slag. Behalve Courage en haar kinderen zijn daar de veldprediker, de kok, militaire figuren van allerlei rang en nationaliteit, het hoertje Yvette, een boer en boerin en hun zoon. Tezamen een gezelschap dat onder de oorlog lijdt, maar er ook van leeft.
Courages kar staat in het midden van de toneelruimte. De kar is het symbool van de handel die floreert bij de voorbereiding van en tijdens de oorlog. En die stil staat als het vrede is. Courage trekt nu eens onder protestanten, dan weer onder katholieken verder. Haar oudste zoon wordt geronseld. De sergeant verwerpt de bezwaren van Courage: 'Je wilt van de oorlog leven, maar je wilt jezelf en de jouwen er buiten houden, hè?'. Haar zoon zal in vredestijd gestraft worden voor daden waar hij in de oorlog om geroemd werd.
Met haar zoon Schweizerkas loopt het slecht af. Hij wordt een gewetensvol betaalmeester en wil zijn kas niet aan de vijand overgeven. Courage kan hem voor Ÿ 200 vrijkopen. Zij talmt echter te lang. Als de vijand haar dode zoon toont en vraagt of zij hem kent, schudt zij twee maal het hoofd. Op dat moment stokt bij iedere toeschouwer de adem. Maar Brecht laat direct daarop de volgende scŠne beginnen. Het publiek mag zich niet aan emoties overgeven vindt hij. Men moet tot een kritisch inzicht komen.
Dan zingt Moeder Courage: 'Het lied van de Grote Capitulatie', op melodie van Paul Dessau, ritmisch en pakkend. Bij de andere songs en de muziek herkent men Kurt Weill (denk aan de Driestuiversopera) en oude melodieën. Zij verhogen de strijdbaarheid en het toneel als kunstvorm. Als Courage op het hoogtepunt in haar zakendoen zingt: ''t Gaat in de oorlog als in zaken / Maar dan met lood in plaats van kaas', weet zij ook de vraag te stellen: 'was dat nu heel mijn levensdoel?'.

Na de humor en de ellende volgt het slot van de voorstelling. Brecht mag met zijn zogenaamde 'Vervreemdingseffecten' ontroering willen voorkomen, ik kan me niet voorstellen dat iemand met droge ogen het slot kan ondergaan. Katrien, de fijngevoelige, stomme dochter van Courage, redt de stad en daarmee de kinderen. De vijand, de boer en de boerin staan naast haar als zij met alle kracht, die zij in zich heeft, op een trommel slaat. De boer en de boerin en ook de vaandrig met zijn soldaten bedreigen haar, maar Katrien blijft trommelen. De boerenzoon, die haar steunt, wordt gedood. Dan ontwaakt de stad. Als stormklokken en kanongebulder de laatste trommelslagen overstemmen zakt Katrien in elkaar. ''t. Is haar gelukt', zegt een soldaat.
Ineengedoken bij haar dochter zingt Courage 'Eia popeia / wat ritselt in 't stro / De ‚‚n ligt in Polen / De andere God weet waar zo!'. Dan geeft Courage de boer geld om Katrien te begraven.
Ze trekt verder: 'De oorlog duurt wel honderd jaren / maar Jan Soldaat heeft geen profijt', 'Maar wie nog niet begraven is / die haalt wat er te halen is.' Moeder Courage, zo vele malen gespeeld, in allerlei uitmonsteringen, in allerhande theatrale vormen, blijft ook nu nog zestig jaar na dato actueel. De mensen zijn als Courage. Zij leven met het idee fixe dat oorlog een noodlot is. En vrede onmogelijk. De mens van nu is als Courage, die nog niets geleerd heeft. De economische verhoudingen zijn nog niet verbeterd. 'Moeder Courage en haar kinderen' zal nog vele malen opgevoerd dienen te worden. Laten we uitkijken naar het seizoen 1998-1999.

Els Wiertz - Boudewijn (Gendt), september 1998

 
_____
menu | dDH